Çocuğunuzun az konuşması, söylediklerinizi anladığı hâlde kendini kelimelerle ifade edememesi veya henüz kelimeleri birleştirmemesi sizde soru işaretleri yaratabilir. Dil gelişimini anlamak için yalnızca çocuğun kaç kelime söylediğine değil, söylenenleri nasıl anladığına ve çevresindekilerle nasıl iletişim kurduğuna da bakılır.
Çocukların gelişim hızları birbirinden farklı olabilir ve gelişim basamakları kesin tarihler olarak düşünülmemelidir. Bununla birlikte belirli yaş aralıklarında gözlenen iletişim becerileri, dil gelişiminin nasıl ilerlediğini anlamaya yardımcı olur. [1]
Çocuğun Dil Gelişiminde Önemli Kilometre Taşları
Dil gelişimi; kelime kullanımı, söylenenleri anlama, jestler, iletişim başlatma, kelimeleri birleştirme ve karşılıklı etkileşim gibi birçok beceriyi kapsar. Bu nedenle çocuğun dil ve iletişim gelişimi bir bütün olarak değerlendirilmelidir. [1,5]
13–18 Ay Arasında Dil ve Konuşma Gelişimi
13–18 ay arasında çocuklar günlük yaşamlarında karşılaştıkları nesneler, kişiler ve bazı eylemler için kullanılan kelimeleri anlamaya ve kullanmaya başlar. Bu dönemde söylenen kelimelerin yanı sıra çocuğun iletişim kurmak için kullandığı jestler ve diğer iletişim davranışları da önemlidir. [2]
Bu dönemde çocuk;
- “Topu ver” gibi basit yönergeleri takip edebilir,
- İstediği veya dikkat çekmek istediği bir şeyi işaret edebilir,
- “Evet” ve “hayır” anlamında baş hareketlerini kullanabilir,
- Alkışlama gibi sosyal jestleri kullanabilir,
- Günlük yaşamındaki tanıdık nesne ve kişilere ilişkin kelimeleri anlamaya ve kullanmaya başlayabilir. [2]
Dolayısıyla bu yaşlarda yalnızca “Kaç kelimesi var?” sorusuna değil, “Nasıl iletişim kuruyor?” ve “Söylenenleri ne ölçüde anlıyor?” sorularına da bakmak gerekir.
19–24 Ay Arasında Dil ve Konuşma Gelişimi
19–24 ay arasında kelime dağarcığında ve kelimeleri bir araya getirme becerisinde belirgin bir gelişim görülür. American Speech-Language-Hearing Association (ASHA), bu döneme ilişkin gelişim basamakları arasında çocuğun en az 50 farklı kelimeyi anlaması ve kullanmasını ve iki veya daha fazla kelimeyi bir araya getirmesini belirtmektedir. [3]
“Anne gel”, “Daha su” veya “Baba gitti” gibi ifadeler kelimeleri birleştirmeye örnek verilebilir. Çocuk bu dönemde iki aşamalı basit yönergeleri takip etmeye ve yardım istemek için kelimeleri kullanmaya da başlayabilir. [3]
Buradaki “50 kelime” sayısı tek başına bir çocuğun dil gelişiminin normal veya gecikmiş olduğuna karar vermek için kullanılabilecek tanısal bir sınır değildir. Dil gelişimi değerlendirilirken kelime sayısının yanı sıra dili anlama ve iletişim amacıyla kullanma gibi diğer beceriler de dikkate alınır.
2–3 Yaş Arasında Dil ve Konuşma Gelişimi
24 ay civarındaki sözcük sayısı ve sözcük birleşimleri, 2 Yaşındaki Çocuk Kaç Kelime Söylemeli? yazısında daha ayrıntılı ele alınmaktadır.
2–3 yaş arasında çocuklar kelimeleri giderek daha sık birleştirir ve daha uzun ifadeler kullanmaya başlar. Çocuk soru sorabilir, çevresindekilerin dikkatini çekmek için dili kullanabilir ve günlük olaylarla ilgili daha fazla bilgi verebilir. [4]
Konuşmanın anlaşılırlığı da bu dönemde giderek artar. Bununla birlikte üç yaşındaki bir çocuğun konuşmasının her durumda ve herkes tarafından tamamen anlaşılır olması beklenmez. ASHA, 2–3 yaş döneminde konuşmanın daha anlaşılır hâle geldiğini ancak çocuğu tanımayan kişilerin konuşmanın tamamını her zaman anlayamayabileceğini belirtmektedir. [4]
Bazı konuşma seslerinin henüz doğru üretilememesi gelişimin bir parçası olabilir. Buna karşılık konuşmanın anlaşılmasının belirgin biçimde güç olması veya çocuğun bu nedenle iletişim kurmakta zorlanması daha ayrıntılı değerlendirme gerektirebilir.
Üç yaş çevresindeki cümle kurma, karşılıklı konuşma ve anlaşılırlık becerileri, 3 Yaşındaki Çocuğun Konuşması Nasıl Olmalı? yazısında ele alınmaktadır.
Gecikmiş Konuşmada Hangi İşaretlere Dikkat Edilmeli?
Tek bir belirti, tek başına dil ve konuşma bozukluğu olduğu anlamına gelmez. Bununla birlikte aşağıdaki durumlar gelişimin daha ayrıntılı değerlendirilmesini gerektirebilir:
- Yaşına uygun iletişim becerilerinin belirgin biçimde gelişmemesi,
- 18 ay civarında anlamlı kelime kullanımının çok sınırlı olması,
- 2 yaş civarında iki kelimeli ifadelerin ortaya çıkmaması,
- Söylenenleri anlamada belirgin güçlük yaşanması,
- İşaret etme, gösterme veya iletişim başlatma davranışlarının sınırlı olması,
- İsmi söylendiğinde sık sık tepki vermemesi,
- Daha önce kullandığı kelimeleri veya sahip olduğu iletişim becerilerini kaybetmesi. [5]
Özellikle çocuğun daha önce kullandığı kelimeleri veya iletişim becerilerini kaybetmesi durumunda beklemeden çocuk hekimiyle görüşülmesi ve dil ve konuşma gelişiminin değerlendirilmesi önemlidir.
İsme tepkinin sınırlı olması veya göz temasının az olması gibi tek bir davranış ise tek başına belirli bir tanının göstergesi değildir. Bu bulgular çocuğun işitmesi, dil gelişimi, sosyal iletişimi ve genel gelişimiyle birlikte ele alınmalıdır.
İsme verilen tepkilerin nasıl ele alındığı, Çocuğum İsmini Söylediğimde Bazen Bakmıyor: Ne Anlama Gelir? yazısında açıklanmaktadır.
“Bekleyelim, Nasıl Olsa Konuşur” Demek Doğru mu?
Birden fazla dil kullanılan ailelerde dil deneyimi de değerlendirmeye katılır. Bu konu, İki Dillilik Konuşmayı Geciktirir mi? yazısında ele alınmaktadır.
Dili anlama ile sözcük kullanımı arasındaki farklar, Çocuğum Anlıyor Ama Konuşmuyor: Ne Anlama Gelebilir? yazısında ele alınmaktadır.
Bazı çocuklar dil gelişiminde yaşıtlarından daha yavaş ilerleyebilir ve zaman içerisinde aradaki fark azalabilir. Ancak hangi çocuğun gelişimsel farkı kendiliğinden kapatacağını yalnızca “geç konuşuyor” gözleminden hareketle önceden kesin olarak belirlemek mümkün değildir.
ASHA, geç dil gelişiminin yalnızca ifade edici dili etkileyebileceği gibi hem dili anlama hem de ifade etme becerilerini birlikte etkileyebileceğini belirtmektedir. Özellikle dili anlama becerilerinde de güçlük bulunan çocukların gelişiminin izlenmesi önem taşır. [5]
Dili anlama ve kullanma güçlükleri hakkında dil bozuklukları sayfasında bilgi bulunmaktadır.
Bu nedenle değerlendirme yapılması, çocuğun mutlaka terapiye başlayacağı anlamına gelmez. Değerlendirmenin amacı çocuğun mevcut dil ve iletişim becerilerini ve desteğe ihtiyaç duyduğu alanlar olup olmadığını belirlemektir.
Dil ve Konuşma Değerlendirmesinde Nelere Bakılır?
Dil ve konuşma değerlendirmesinde çocuğun gelişim öyküsünün yanı sıra dili anlama ve kullanma becerileri, iletişim davranışları, jestleri ve yaşına göre diğer ilgili becerileri ele alınır. Küçük çocuklarda oyun ve doğal etkileşim sırasındaki iletişim de önemli bilgiler sağlar.
Değerlendirme sırasında çocuğun işitme öyküsü de ele alınır; gerekli durumlarda işitmenin değerlendirilmesi için yönlendirme yapılır. Çünkü işitme, konuşma ve dil gelişimiyle yakından ilişkilidir. [5]
İlk görüşmenin ve dil ve iletişim değerlendirmesi sürecinin nasıl yürütüldüğü ilgili sayfada açıklanmaktadır.
Ne Zaman Değerlendirme Düşünülmeli?
Değerlendirme zamanı, beceri kaybı ve izlem seçenekleri Geç Konuşma Ne Zaman Değerlendirilmelidir? yazısında daha ayrıntılı ele alınmaktadır.
Ebeveynlerin çocuklarının iletişim gelişimiyle ilgili gözlemleri önemlidir. Çocuğun yaşına göre beklenen iletişim becerilerini göstermemesi, söylenenleri anlamakta zorlanması, iletişim girişimlerinin sınırlı olması veya daha önce kazandığı becerileri kaybetmesi durumunda gelişimin değerlendirilmesi uygun olabilir.
Amaç çocukları birbirleriyle karşılaştırmak değil, her çocuğun kendi dil ve iletişim profilini anlamaktır.
Kaynakça
[1] American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Communication Milestones: Age Ranges.
Çocukların doğumdan 5 yaşına kadar iletişim, dil ve konuşma gelişimine ilişkin gelişim basamakları.
[2] American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Communication Milestones: 13 to 18 Months.
13–18 aylık çocuklarda dili anlama ve kullanma, yönerge takibi, jestler ve erken sözel iletişim becerileri.
[3] American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Communication Milestones: 19 to 24 Months.
19–24 aylık çocuklarda kelime dağarcığı, kelimeleri birleştirme, yönerge takibi ve iletişim becerileri.
[4] American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Communication Milestones: 2 to 3 Years.
2–3 yaş döneminde dil gelişimi, kelime kombinasyonları, iletişim ve konuşma anlaşılırlığına ilişkin gelişim basamakları.
[5] American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Late Language Emergence. ASHA Practice Portal.
Geç dil gelişiminin özellikleri, değerlendirilmesi, izlenmesi ve müdahale yaklaşımlarına ilişkin klinik kaynak.
Bilgilendirme Notu
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Burada yer alan gelişim basamakları tek başına tarama veya tanı aracı olarak kullanılmamalıdır. Çocukların gelişim hızları ve bireysel özellikleri farklılık gösterebilir.