İki yaşına yaklaşan bir çocuğun konuşmasıyla ilgili ailelerin en sık sorduğu sorulardan biri “Kaç kelime söylemesi gerekiyor?” sorusudur. Bu soruda sık karşılaşılan “50 kelime” sayısı, tek başına bir tanı sınırı değildir.
ASHA, tek dilli İngilizce konuşan çocuklarda geç dil gelişimini belirlemek için kullanılan ölçütlerden birini, 24 ayda 50’den az sözcük kullanılması ve iki sözcüklü birleşimlerin bulunmaması olarak aktarır. Bu ölçüt, Türkçe edinen her çocuk için doğrudan uygulanabilecek kesin bir eşik olarak yorumlanmamalıdır. ASHA: Late Language Emergence
Sözcük sayısı önemlidir; ancak çocuğun söylenenleri anlaması, yeni sözcükler öğrenmesi ve iletişimi nasıl kullandığıyla birlikte değerlendirilir. “50 kelimeyi geçti, dolayısıyla sorun yok” ya da “50 kelime söylemiyor, kesinlikle dil bozukluğu var” sonucuna yalnızca bu sayıdan ulaşılamaz.
2 Yaş Civarında Hangi Dil Becerileri Beklenir?
24 ay civarında yeni sözcükler öğrenme ve sözcükleri anlamlı biçimde birleştirme, takip edilen beceriler arasındadır. Örneğin “anne gel”, “baba gitti” veya “daha su” gibi ifadeler, çocuğun sözcükler arasında anlam ilişkisi kurmasına örnek olabilir. CDC de iki sözcüğü bir arada kullanmayı iki yaş iletişim basamakları arasında sayar. Bu basamaklar tek başına tanı aracı değildir. CDC: Milestones by 2 Years
Türkçe edinen çocuklarda söz dizimi gelişimini inceleyen Öncül’ün (2022) çalışması da tek sözcüklerden daha karmaşık yapılara geçişi ele alır. Ancak 11 çocuğun izlendiği bu araştırma, tüm çocuklar için kesin yaş sınırları veya kelime sayısı normları belirlemek amacıyla kullanılamaz. Öncül, 2022
Sadece Söylediği Kelimelere mi Bakılır?
ASHA, sözcük gelişim hızı, konuşma sesi gelişimi, gelişmekte olan dilbilgisi, dili anlama, sosyal dil becerileri, jestler ve sembolik oyunun birlikte dikkate alınmasını önerir. Aşağıdaki sorular bu alanları aileler için somutlaştıran açıklayıcı örneklerdir. ASHA: Late Language Emergence
- Dili anlama: Çocuk günlük konuşmaları ve yaşına uygun yönergeleri ne ölçüde anlıyor?
- Yeni sözcük öğrenme: Kullandığı farklı sözcükler zaman içinde artıyor mu?
- Sözcükleri birleştirme: Bildiği sözcükleri anlamlı ifadelerde bir araya getiriyor mu?
- Jestler: İşaret etme, gösterme veya başıyla yanıt verme gibi yollarla iletişim kuruyor mu?
- İletişim başlatma: Bir şey istemek, göstermek veya paylaşmak için kendiliğinden iletişim kuruyor mu?
- Oyun ve etkileşim: Sözcüklerini ve diğer iletişim yollarını karşılıklı oyun içinde nasıl kullanıyor?
Konuyu açıklamak için varsayımsal bir örnek düşünelim: 35 sözcük kullanan bir çocuk söylenenleri iyi anlıyor ve jestleriyle etkili biçimde iletişim kuruyor olabilir. Bu güçlü yönler önemlidir; ancak yaşına göre sınırlı sözcük kullanımının değerlendirilmesi gereğini tek başına ortadan kaldırmaz. Daha çok sözcük kullanan bir çocukta da dili anlama veya iletişim açısından güçlükler bulunabilir. Bu sayılar araştırma bulgusu ya da tanısal eşik değildir.
Çocuğun Söyledikleri Nasıl Takip Edilebilir?
Çocuğun kullandığı sözcüklerin yetişkin söyleyişine tamamen benzemesi gerekmez. Örneğin “araba” yerine tutarlı biçimde “aba” demesi, gözlem notuna eklenebilecek anlamlı bir üretimdir. ASHA da bu yaş aralığında sözcüklerin her zaman açık ve yetişkin söyleyişine uygun olmayabileceğini belirtir. ASHA: 19–24 Ay İletişim Basamakları
Evde not alırken şu ayrımlar yararlı olabilir:
- Aynı sözcüğün gün içindeki tekrarlarını değil, kullanılan farklı sözcükleri kaydedin.
- Çocuğun üretiminin ne anlama geldiğini ve hangi durumda kullanıldığını yazın.
- Kendiliğinden söylediği ifadelerle, hemen ardından tekrar ettiği ifadeleri ayrı not edin.
Bu liste, gözlemleri paylaşmayı kolaylaştırır; standardize bir değerlendirme puanı yerine geçmez. Yaklaşık söyleyişlerin, hayvan seslerinin veya aynı sözcüğün farklı eklerle kullanımının nasıl puanlanacağı, kullanılan değerlendirme aracının yönergelerine göre belirlenir. Evdeki listeyi kesin bir “kelime testi” olarak kullanmamak gerekir.
Türkçe edinen küçük çocukların erken dil gelişimini değerlendirmek amacıyla geliştirilen Türkçe İletişim Gelişimi Envanteri’nin (TİGE) 16–36 aylık çocuklar için kullanılan TİGE-II formunda sözcük bilgisi ve dilbilgisel gelişim değerlendirilmektedir (Aksu-Koç ve ark., 2019, Bölüm 1.2.2 ve 4.3.4). Bu bilgi, yukarıdaki “50 sözcük” ölçütünün TİGE’ye ait olduğu anlamına gelmez.
Ne Zaman Değerlendirme Düşünülmeli?
24 ay civarında sözcük kullanımının çok sınırlı olması, sözcük birleşimlerinin başlamaması veya ailenin dil ve iletişim gelişimiyle ilgili kaygıları olması, değerlendirme açısından önemlidir. Bir sayı eşiğinin aşılmasını beklemek gerekmez.
Söylenenleri anlamada güçlük, jestlerin ve iletişim başlatmanın sınırlı olması ya da sözcük dağarcığında ilerleme görülmemesi de değerlendirmede ele alınır. Bu özellikler tek başına belirli bir tanıyı göstermez. ASHA: Late Language Emergence
Daha önce kullanılan sözcüklerin veya kazanılmış iletişim becerilerinin kaybedilmesi durumunda beklemeden çocuk doktoruyla görüşülmelidir. CDC, kazanılmış becerilerin kaybında gelişimsel değerlendirme için harekete geçilmesini önerir. CDC: Milestones by 2 Years
Görüşmede hangi bilgilerin ele alındığı, değerlendirme süreci sayfasında açıklanmaktadır.
Evde Dil Gelişimi Nasıl Desteklenebilir?
Günlük etkileşimleri sürekli bir konuşma sınavına dönüştürmeden de dili desteklemek mümkündür. Çocuğun ilgilendiği şeyler hakkında kısa cümlelerle konuşmak, iletişim girişimlerine yanıt vermek ve yanıtı için zaman tanımak bu etkileşimin bir parçası olabilir.
Çocuk “araba” dediğinde “Araba gidiyor” diyerek ifadesini genişletebilirsiniz. Birlikte kitaplara bakarken resimler hakkında konuşmak ve günlük rutinlerde yapılanları adlandırmak da dili anlamlı bağlamlarda duyması için fırsat sağlar. ASHA: 19–24 Ay İletişim Basamakları
Sürekli “Hadi söyle” veya “Tekrar et” demek yerine karşılıklı konuşmaya alan bırakılabilir. Bu öneriler, gerekli olduğunda bireysel değerlendirmenin yerine geçmez.
Her Geç Konuşan Çocukta Dil Bozukluğu Var mıdır?
Hayır. Bazı çocuklar zaman içinde yaşıtlarına yaklaşır; ancak başlangıçta hangi çocuğun aradaki farkı kendiliğinden kapatacağını kesin olarak öngörmek mümkün değildir. Bu nedenle gelişimin izlenmesi önemlidir. ASHA: Late Language Emergence
Çocuğumun Konuşması Gecikti mi? yazısı gecikmenin farklı görünümlerini ele alır. Daha geniş bir çerçeve için dil bozuklukları sayfasında dili anlama ve kullanmayla ilgili güçlükler açıklanmaktadır.
Kaynaklar
- American Speech-Language-Hearing Association. Late Language Emergence.
- American Speech-Language-Hearing Association. Communication Milestones: 19 to 24 Months.
- Centers for Disease Control and Prevention. Milestones by 2 Years.
- Öncül, V. (2022). Çocuk dil ediniminde söz dizimi gelişimi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, Ö11, 1–14. DOI: 10.29000/rumelide.1146478.
- Aksu-Koç, A., Acarlar, F., Küntay, A. C., Maviş, İ., Sofu, H., Topbaş, S., Turan, F. ve Aktürk-Arı, B. (2019). Türkçe İletişim Gelişimi Envanteri (TİGE) El Kitabı. Detay Yayıncılık.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı, bireysel değerlendirme veya terapi önerisi yerine geçmez.