“Biraz daha bekleyelim mi, yoksa değerlendirme için erken mi?” geç konuşan çocukların ailelerinin sık sorduğu sorulardandır. Çocuğun dil veya iletişim gelişimiyle ilgili kaygı varsa, bunu paylaşmak için belirli bir yaşa ulaşmasını beklemek gerekmez. CDC: Gelişimle İlgili Kaygılar
Değerlendirme kararında yalnızca sözcük sayısı değil; sözcük dağarcığının gelişim hızı, dili anlama, gelişmekte olan dilbilgisi, konuşma sesleri, jestler, sosyal iletişim ve sembolik oyun birlikte ele alınır. ASHA: Late Language Emergence
Hangi Durumlarda Beklememek Gerekir?
Yaşa göre sınırlı sözcük kullanımı, sözcük birleşimlerinin başlamaması, anlamada güçlük, sınırlı jestler veya iletişimle ilgili başka kaygılar bir sağlık meslek mensubuyla paylaşılabilir. Bu özellikler tek başına belirli bir tanı göstermez.
Kazanılmış sözcüklerin veya iletişim becerilerinin kaybında beklemeden çocuk doktoruyla görüşülmelidir. CDC, kazanılmış beceri kaybında veya gelişimle ilgili kaygılarda hekimle görüşülmesini ve gelişimsel taramanın ele alınmasını önerir. CDC: Milestones by 2 Years
Geç Konuşma Nedir?
Günlük dilde “geç konuşma”, çocuğun konuşulan dili kullanmasının yaşından beklenenden daha yavaş gelişmesini anlatmak için kullanılır. Bu aile gözlemi, tek başına klinik tanı yerine geçmez.
Geç dil gelişiminde güçlük yalnızca ifade edici dilde olabileceği gibi hem anlama hem de ifade etmede görülebilir. ASHA, anlama güçlüğünün de eşlik etmesini sonraki dil gelişimi açısından dikkate alınması gereken bir risk özelliği olarak belirtir. Bu, tek bir çocuğun gelecekteki gelişiminin kesin olarak öngörülebileceği anlamına gelmez. ASHA: Late Language Emergence
2 Yaşında Az Konuşmak Değerlendirme Gerektirir mi?
ASHA, tek dilli İngilizce konuşan çocuklar bağlamında, 24 ayda 50’den az ifade edici sözcük ve iki sözcüklü birleşimlerin bulunmamasını yaygın kullanılan geç dil gelişimi ölçütlerinden biri olarak aktarır. Bu ölçüt Türkçe için doğrudan uygulanabilecek evrensel bir tanı sınırı değildir; zaman içindeki gelişim ve diğer becerilerle birlikte yorumlanır. ASHA: Late Language Emergence
Ölçütteki iki özelliğin birlikte yazılması, değerlendirme için mutlaka ikisinin de ortaya çıkmasını beklemek gerektiği anlamına gelmez. Ailenin kaygıları ve çocuğun diğer iletişim becerileri de önemlidir.
Sözcük sayısının nasıl yorumlandığı, 2 Yaşındaki Çocuk Kaç Kelime Söylemeli? yazısında daha ayrıntılı ele alınmaktadır.
Sözcük Dağarcığının Zaman İçindeki Gelişimi Neden Önemlidir?
Yeni sözcüklerin ortaya çıkması, farklı amaçlarla kullanılması ve sözcük birleşimlerinin gelişmesi takip edilen değişimlerdir. Bunlar mevcut sözcük sayısının yerine değil, onun yanında değerlendirilir.
Örneğin aile, yeni duyduğu sözcükleri ve kısa ifadeleri not edebilir. Bu notlar standardize test puanı değildir; görüşmede gözlemleri paylaşmaya yardımcı olur. Not tutmak için değerlendirmeyi ertelemek gerekmez.
Türkçe İletişim Gelişimi Envanteri’nin 16–36 ay için kullanılan TİGE-II formu sözcük bilgisi ve dilbilgisel gelişimi ele alır (Aksu-Koç ve ark., 2019, Bölüm 1.2.2 ve 4.3.4).
Anlama, Jestler ve Oyun Nasıl Ele Alınır?
“Her şeyi anlıyor” gözlemi farklı durumlar üzerinden ayrıntılandırılabilir. Örneğin her akşam “Banyoya gidelim” denildiğinde banyoya giden çocuk, sözcüklerin yanında tanıdık rutinden de yararlanıyor olabilir. Bu, ailelerin günlük iletişimden jestleri ve ipuçlarını kaldırarak çocuğu sınaması gerektiği anlamına gelmez.
İşaret etme, gösterme, ses veya bakışla yardım isteme de çocuğun iletişim yollarına örnektir. Bu becerilerin anlama ve sözcük kullanımıyla ilişkisi, Çocuğum Anlıyor Ama Konuşmuyor: Ne Anlama Gelebilir? yazısında açıklanmaktadır.
Değerlendirmede aileden alınan bilgiler, gözlem, oyun ve dil örnekleri birlikte kullanılabilir. Anlama, ifade etme, jestler, sosyal iletişim, sembolik oyun ve konuşma sesleri değerlendirme kapsamındadır. ASHA: Değerlendirme
İşitmenin Değerlendirilmesi Gerekebilir mi?
Evet. ASHA, geç dil gelişiminin incelenmesinde işitme taramasını ve gerektiğinde odyolojik değerlendirmeyi ele alır. Amaç her geç konuşan çocukta işitme kaybı olduğunu varsaymak değil, olası katkısını değerlendirmektir. ASHA: Tarama
Değerlendirme Yapılması Terapiye Başlanacağı Anlamına mı Gelir?
Hayır. Değerlendirmenin amacı çocuğun mevcut becerilerini ve gereksinimlerini anlamaktır. Sonuca göre izlem, aileye günlük iletişimi destekleyici öneriler, daha ayrıntılı değerlendirme veya müdahale planlaması gündeme gelebilir. Tek bir sözcük sayısı bütün çocuklar için aynı kararı doğurmaz. ASHA: Değerlendirme ve Müdahale
“Nasıl Olsa Konuşur” Diyerek Beklemek Doğru mu?
Rice, Taylor ve Zubrick’in (2008) araştırmasında, iki yaşında geç dil gelişimi öyküsü bulunan çocukların yedi yaşındaki ortalama dil puanları tipik aralıkta bulunmuştur. Bununla birlikte, bu grupta özellikle cümle kurma ve dilbilgisel yapılarla ilgili ölçümlerde beklenen düzeyin altında kalan çocukların oranı, geç dil gelişimi öyküsü bulunmayan gruptan daha yüksektir. Rice ve ark., 2008
Grup ortalaması, her çocuğun aynı gelişimi göstereceği anlamına gelmez. Bu nedenle yalnızca kendiliğinden düzeleceğini varsaymak yerine çocuğun gelişimini izlemek önemlidir.
Evde Ne Yapılabilir?
Günlük oyun ve rutinlerde yapılanları kısa cümlelerle anlatmak, birlikte kitaplara bakmak ve çocuğun söylediğini genişletmek kullanılabilecek yaklaşımlardır. Örneğin “Top” dediğinde “Top yuvarlandı” diyerek model sunulabilir. ASHA: 19–24 Ay İletişim Basamakları
Amaç sürekli sözcük tekrar ettirmek değildir. Karşılıklı iletişime zaman bırakılabilir. Bu öneriler bireysel değerlendirmenin yerine geçmez ve değerlendirmeyi geciktirmek için gerekçe değildir.
Sonuç
Geç konuşma tek bir sayı üzerinden yorumlanmamalıdır. Değerlendirme, çocuğun mevcut becerilerini ve gelişiminin seyrini anlamaya yardımcı olur; her çocuk için aynı sonucu veya terapi kararını ifade etmez.
İlk görüşmede hangi bilgilerin ele alındığı ve sürecin nasıl ilerlediği, değerlendirme ve terapi süreci sayfasında açıklanmaktadır.
Kaynaklar
- American Speech-Language-Hearing Association. Late Language Emergence.
- Aksu-Koç, A., Acarlar, F., Küntay, A. C., Maviş, İ., Sofu, H., Topbaş, S., Turan, F. ve Aktürk-Arı, B. (2019). Türkçe İletişim Gelişimi Envanteri (TİGE) El Kitabı. Detay Yayıncılık.
- Rice, M. L., Taylor, C. L. ve Zubrick, S. R. (2008). Language outcomes of 7-year-old children with or without a history of late language emergence at 24 months. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 51(2), 394–407. DOI: 10.1044/1092-4388(2008/029).
- Centers for Disease Control and Prevention. Milestones by 2 Years.
- American Speech-Language-Hearing Association. Communication Milestones: 19 to 24 Months.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı, bireysel değerlendirme veya terapi önerisi yerine geçmez.