Üç yaş civarında çocuklar sözcükleri bir araya getirerek ihtiyaçlarının yanı sıra düşüncelerini ve yaşadıklarını da paylaşmaya başlar. Ancak dil ve konuşma gelişimi yalnızca kaç kelime söylendiğine bakılarak değerlendirilemez. Söylenenleri anlama, cümle kurma, karşılıklı iletişim ve konuşmanın anlaşılabilirliği birlikte ele alınır.
Üç yaşına yeni giren bir çocuk ile dördüncü yaşına yaklaşan bir çocuğun becerileri aynı olmayabilir. Aşağıdaki bilgiler üç yaş çevresindeki gelişimi ele alır; 3–4 yaş döneminde gelişen becerilerin tamamının üçüncü doğum gününde kazanılmış olması beklenmez. Bununla birlikte gelişimle ilgili bir kaygı varsa değerlendirme için dört yaşını beklemek gerekmez.
Konuşma ve Dil Aynı Şey midir?
Günlük yaşamda birbirinin yerine kullanılsalar da dil ve konuşma farklı becerileri ifade eder. Dil, söylenenleri anlama ve anlamları sözcükler, cümleler ve diğer dilsel yollarla ifade etme ile ilgilidir. Konuşma ise seslerin üretilmesini ve sözlü olarak aktarılmasını içerir.
Bir çocuk çeşitli cümleler kurduğu hâlde bazı sesleri üretmekte zorlanabilir. Başka bir çocuk sözcükleri anlaşılır söyleyebilir ancak sözcükleri birleştirmekte veya söylenenleri anlamakta güçlük yaşayabilir. Bu nedenle değerlendirmede yalnızca seslerin doğru söylenip söylenmediğine bakılmaz.
3 Yaşında Kaç Kelime Söylemesi Beklenir?
Üç yaş civarında sözcük sayısının yanında sözcük çeşitliliği, cümle kurma, dili anlama ve iletişim amacıyla kullanma da değerlendirilir. Tek bir sayı, çocuğun dil gelişiminin bütününü açıklamaz.
Türkçe İletişim Gelişimi Envanteri’nin TİGE-II formu, 16–36 aylık çocuklarda sözcük bilgisi ve dilbilgisel gelişimi ele alır. Bu aracın kapsamı, üç yaşındaki her çocuk için tek bir sözcük sayısının tanı sınırı olarak kullanılabileceği anlamına gelmez. (Aksu-Koç ve ark., 2019)
İki yaş dönemindeki sözcük gelişimi ayrıca 2 Yaşındaki Çocuk Kaç Kelime Söylemeli? yazısında ele alınmaktadır.
Cümle Kurma ve Söylenenleri Anlama
ASHA’nın 2–3 yaş iletişim basamakları, çocukların sözcük birleşimlerini sık kullanmasına yer verir. Ancak İngilizce için verilen dilbilgisi örnekleri Türkçeye doğrudan bir yaş ölçütü olarak aktarılamaz. Türkçe konuşan bir çocuk değerlendirilirken kullandığı ekler, sözcükler arasındaki ilişkiler ve cümle çeşitliliği kendi dili içinde ele alınır. (ASHA, 2–3 yaş)
“Baba işe gitti”, “Ben de parka gideceğim” veya “Kediyi orada gördüm” gibi ifadeler farklı anlamların nasıl aktarılabileceğine örnektir. Bunlar her çocuğun üçüncü doğum gününde aynen söylemesi beklenen cümleler değildir.
Dili anlama da en az ifade etme kadar önemlidir. Çocuğun sözcükleri, soruları ve yönergeleri farklı durumlarda nasıl anladığına bakılır. Örneğin “Arabayı al ve masanın üstüne koy” yönergesi nesne, eylem ve yer bilgisi içerir. Bu örnek tek başına bir değerlendirme testi değildir.
Günlük rutinler, yetişkinin işaret etmesi veya çevredeki nesneler çocuğun anlamasına yardımcı olabilir. Bu nedenle bir yönergeyi yerine getirmesi ya da getirmemesi tek başına alıcı dil düzeyini göstermez. Bu ayrım Çocuğum Anlıyor Ama Konuşmuyor: Ne Anlama Gelebilir? yazısında daha ayrıntılı ele alınmaktadır.
Soru Sorma ve Karşılıklı Konuşma
CDC’nin üç yaş gelişim basamakları arasında “kim”, “ne”, “nerede” ve “neden” soruları sorma ve en az iki karşılıklı konuşma alışverişini sürdürme yer alır. Bunlar gelişimi izlemeye yardımcı olur; tek başına tanı koyan bir test değildir. (CDC, 3 yaş)
Örneğin “Bugün parkta ne yaptın?” sorusuna çocuk “Kaydıraktan kaydım” diyebilir; yetişkinin sonraki sözüne de yanıt vererek kısa bir konuşmayı sürdürebilir. Uzun ve ayrıntılı bir anlatım yapması gerekmez.
ASHA, kitap veya videodaki bir öyküyü anlatmayı 3–4 yaş aralığındaki beceriler arasında ele alır. Bu beceriyi üç yaşına yeni girmiş her çocuk için tamamlanmış bir beklenti olarak düşünmemek gerekir. (ASHA, 3–4 yaş)
Konuşması Tamamen Anlaşılır Olmalı mı?
Üç yaşında bütün seslerin yetişkinlerdeki gibi üretilmesi beklenmez. Bununla birlikte “bazı sesleri farklı söylemek” ile “konuşmanın çoğunun anlaşılamaması” aynı durum değildir.
ASHA’nın 2–3 yaş bilgileri, konuşmanın giderek netleştiğini ancak çocuğu tanımayan kişilerin onu anlamakta hâlâ zorlanabileceğini belirtir. CDC ise üç yaş basamakları arasında başkalarının çocuğun konuşmasını çoğu zaman anlayabilmesini sayar. Bu ifadeler farklı yaş aralıkları ve gözlem çerçeveleriyle sunulur; “her sözcük kusursuz olmalı” ya da “hiç anlaşılmasa da beklenebilir” şeklinde yorumlanmamalıdır. (ASHA, 2–3 yaş; CDC, 3 yaş)
Anlaşılırlık araştırmalarında sonuç, nasıl ölçüm yapıldığıyla birlikte değerlendirilir. Örneğin Hustad ve arkadaşları (2021), tek sözcüklü ve çok sözcüklü üretimleri ayrı incelemiş ve dinleyicilerin doğru anladığı sözcükleri ölçmüştür. Bu çalışmanın sonuçları, günlük yaşamda her çocuk için uygulanabilecek tek bir yüzdeye indirgenmemelidir.
Türkçe konuşan çocuklarda ses gelişimi değerlendirilirken Türkçenin özellikleri de dikkate alınır. Topbaş’ın (1997) çalışması, Türkçe edinimindeki ses örüntülerini ele alır; İngilizce ses edinim çizelgeleri Türkçe için doğrudan ölçüt olarak kullanılmamalıdır.
Çocuğun konuşması sıklıkla anlaşılamıyorsa, özellikle yakın çevresi de anlamakta zorlanıyorsa, bunu yalnızca “yaşı küçük” diyerek açıklamak yerine değerlendirme düşünülmelidir.
Ne Zaman Değerlendirme Düşünülmeli?
Dil ve konuşma gelişimi hakkında kaygı varsa bu gözlemler bir sağlık uzmanıyla paylaşılabilir. Özellikle şu durumlar değerlendirmede ele alınmalıdır:
- Sözcükleri bir araya getirmekte belirgin güçlük yaşanması.
- Söylenenleri veya günlük soruları anlamakta zorlanılması.
- Karşılıklı iletişimin çok sınırlı olması.
- Konuşmanın sık sık anlaşılamaması.
- Dil ve iletişim becerilerinde ilerleme olmadığı yönünde kaygı bulunması.
Bu gözlemler tek başına belirli bir tanıyı göstermez. Daha önce kazanılmış sözcüklerin veya diğer becerilerin kaybedilmesi durumunda ise beklemek yerine çocuk doktoruyla görüşülmelidir. CDC de beceri kaybı veya gelişimle ilgili kaygı olduğunda doktorla görüşülmesini önerir. (CDC, 3 yaş)
Değerlendirme yapılması mutlaka terapiye başlanacağı anlamına gelmez. Çocuğun mevcut becerileri ve ihtiyaçları birlikte ele alınır. Bu konu Geç Konuşma Ne Zaman Değerlendirilmelidir? yazısında açıklanmaktadır.
Evde Dil ve Konuşma Nasıl Desteklenebilir?
Günlük oyunlar, kitaplar ve sohbetler karşılıklı iletişim için fırsat sağlar. Çocuğun ilgisini takip etmek, söylediklerine yanıt vermek ve yanıtı için zaman tanımak kullanılabilecek yaklaşımlardır. (ASHA, 2–3 yaş; ASHA, 3–4 yaş)
Çocuk “Kedi uyuyor” dediğinde “Evet, kedi koltukta uyuyor” diyerek ifadesi biraz genişletilebilir. Amaç çocuğun aynı cümleyi tekrar etmesini istemek değil, konuşma içinde bir model sunmaktır.
Kitap okurken sorular çocuğun anlayabileceği düzeyde tutulabilir. “Kedi nerede?” gibi bir soru bazı çocuklar için uygun olabilirken, başka bir çocukla “Sence şimdi ne olacak?” üzerine konuşulabilir. Soru zor geliyorsa resmi birlikte inceleyip “Çocuk üzülmüş, oyuncağı kırılmış” gibi kısa bir açıklama yapmak da mümkündür. Her sayfayı sorularla bir sınava dönüştürmek gerekmez.
Bir sözcük farklı söylendiğinde yetişkin doğru biçimi kendi konuşmasında doğal olarak kullanabilir. Bu genel öneriler, bireysel değerlendirme veya çocuğa özgü terapi planının yerine geçmez.
Sonuç
Üç yaşındaki bir çocuğun dil ve konuşma gelişimi tek bir kelime sayısı, cümle uzunluğu veya anlaşılabilirlik yüzdesiyle açıklanamaz. Dili anlama, ifade etme, karşılıklı iletişim ve konuşma sesleri birlikte değerlendirilir.
Gelişimsel farklılıkların bulunması, kaygıların göz ardı edilmesini gerektirmez. Değerlendirme, çocuğun güçlü yönlerini ve desteklenmesi gereken becerilerini daha ayrıntılı anlamaya yardımcı olur.
Kaynaklar
- Aksu-Koç, A., Acarlar, F., Küntay, A. C., Maviş, İ., Sofu, H., Topbaş, S., Turan, F. ve Aktürk-Arı, B. (2019). Türkçe İletişim Gelişimi Envanteri (TİGE) El Kitabı. Ankara: Detay Yayıncılık.
- American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Communication Milestones: 2 to 3 Years.
- American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Communication Milestones: 3 to 4 Years.
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Milestones by 3 Years.
- Hustad, K. C., Mahr, T. J., Natzke, P. ve Rathouz, P. J. (2021). Speech development between 30 and 119 months in typical children I: Intelligibility growth curves for single-word and multiword productions. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 64(10), 3707–3719. DOI: 10.1044/2021_JSLHR-21-00142.
- Topbaş, S. (1997). Phonological acquisition of Turkish children: Implications for phonological disorders. International Journal of Language & Communication Disorders, 32(4), 377–396. DOI: 10.3109/13682829709082255.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı, bireysel değerlendirme veya terapi önerisi yerine geçmez.