Otizmde dil ve iletişim gelişimi çocuktan çocuğa önemli ölçüde farklılık gösterebilir. Bazı çocuklar erken yaşlarda çok sayıda kelime kullanırken bazı çocuklarda konuşma daha geç gelişebilir. Bazı çocuklar uzun cümleler kurabildiği hâlde karşılıklı konuşmayı sürdürmekte zorlanabilir; bazı çocuklar ise konuşmaya ek olarak veya konuşma yerine jestler, işaretler ya da alternatif ve destekleyici iletişim (AAC) yöntemlerinden yararlanabilir. [1] [2]
Bu nedenle yalnızca “Çocuk konuşuyor mu?” sorusu yeterli değildir. Çocuğun söylenenleri nasıl anladığı, kendini nasıl ifade ettiği ve başkalarıyla nasıl etkileşim kurduğu birlikte ele alınır.
Konuşma ile İletişim Aynı Şey midir?
Konuşma, iletişim kurmanın yollarından yalnızca biridir. Bir çocuk henüz konuşmuyor olsa bile istediği bir nesneyi gösterebilir, bir yetişkini bir yere götürebilir, bir şeyi paylaşmak için işaret edebilir veya sesler çıkarabilir. Resimler, semboller ve iletişim cihazları da iletişimin bir parçası olabilir. [1] [2]
Benzer şekilde çok sayıda kelime kullanan bir çocuk, bunları karşılıklı iletişim içinde kullanmakta zorlanabilir. Çocuğun iletişim araçlarını hangi amaçlarla kullandığı da önemlidir.
Alıcı Dil: Çocuk Söylenenleri Ne Kadar Anlıyor?
Alıcı dil, kişinin kendisine yöneltilen dili anlama ve yorumlama becerilerini kapsar. Otizmli çocuklarda bu beceriler farklılık gösterebilir. Günlük rutinlerde kullanılan ifadeleri anlayan bir çocuk, yeni bir yönergeyi, soruyu veya daha soyut bir ifadeyi anlamakta zorlanabilir. [1]
Bağlamdan yararlanarak ne yapılacağını anlamak ile sözel ifadeyi anlamak aynı şey değildir. Örneğin her akşam banyodan önce aynı rutin uygulanıyorsa çocuk “Hadi banyoya gidelim” cümlesini yalnızca sözcüklerden değil, ortamdan ve rutinin diğer ipuçlarından da anlayabilir.
“Her şeyi anlıyor” veya “Hiçbir şeyi anlamıyor” gibi genel ifadeler yerine, farklı durumlarda söylenenlere nasıl tepki verdiğini incelemek daha açıklayıcıdır. Alıcı ve ifade edici dil arasındaki ayrım, dil bozuklukları sayfasında da ele alınmaktadır.
İfade Edici Dil: Çocuk Kendini Nasıl İfade Ediyor?
Çocuğun ihtiyaçlarını, düşüncelerini, tercihlerini ve deneyimlerini nasıl ifade ettiği önemlidir. Bazı çocuklar tek kelimeler, bazıları kısa veya uzun cümleler kullanabilir. Bazıları duydukları ifadeleri tekrar edebilir; bazıları konuşmaya ek olarak resimlerden, sembollerden veya başka iletişim yollarından yararlanabilir. [1] [2]
Değerlendirmede yalnızca sözcük sayısına değil, bu araçların bir şey istemek, reddetmek, yardım almak veya deneyim paylaşmak gibi amaçlarla nasıl kullanıldığına bakılır.
Ortak Dikkat Nedir?
Ortak dikkat, iki kişinin bir nesneye veya olaya yönelik ilgisini birbirleriyle paylaşmasıdır. Yalnızca aynı şeye bakmak değil, bu ilgiyi diğer kişiyle paylaşmaya yönelik iletişim de önemlidir. [1]
Örneğin çocuk gökyüzünde bir uçak gördüğünde yetişkine yönelerek uçağı gösterebilir. Amaç yalnızca bir şey istemek değil, “Bak, bunu sen de gör” diyerek deneyimi paylaşmaktır.
Ortak dikkat yalnızca göz teması anlamına gelmez. İşaret etme, gösterme, bedensel yönelim, sesler ve başka iletişim yollarıyla da ilgi paylaşılabilir. Çocuğun bunu nasıl yaptığı değerlendirmede dikkate alınır. [1]
İletişim Başlatma Neden Önemlidir?
Bazı çocuklar sorulara cevap verebilir veya yetişkin iletişim başlattığında karşılık verebilir; ancak kendiliğinden iletişim başlatmaları daha sınırlı olabilir. [1]
İletişim başlatmak yalnızca bir şey istemek değildir. Çocuk bir şeyi göstermek için “Bak!” diyebilir, yardım isteyebilir, soru sorabilir veya bir olay hakkında yorum yapabilir. Çocuğun iletişimi hangi amaçlarla ve hangi yollarla başlattığı önemlidir.
Karşılıklı İletişim Ne Demektir?
İletişim karşılıklı bir süreçtir. Bir kişinin söylediği veya yaptığı şey diğer kişinin tepkisini etkiler ve etkileşim bu alışveriş içinde devam eder. Örneğin:
Çocuk: “Bugün parka gittik.”
Yetişkin: “Parkta ne yaptın?”
Çocuk: “Salıncağa bindim.”
Bazı otizmli çocuklar ilgi duydukları bir konuda ayrıntılı konuşabilir; ancak karşıdaki kişinin verdiği bilgiyi takip etmek veya konuşmayı karşılıklı sürdürmek için desteğe ihtiyaç duyabilir. Karşılıklılık yalnızca konuşmayla değil, jestler, hareketler ve AAC gibi farklı yollarla da kurulabilir. [1] [2]
Karşılıklı iletişimi desteklemek yalnızca çocuktan değişiklik beklemek değildir. Yetişkinin çocuğun iletişim biçimini fark etmesi, yanıt vermesi ve iletişim için zaman tanıması da önemlidir. NICE rehberi, yetişkinlerin çocuğun iletişim örüntülerine duyarlılığını ve yanıt verebilmesini destekleyen yaklaşımlara yer verir. [3]
Konuşabilmek ile karşılıklı sohbet edebilmek arasındaki fark, Otizmli Çocuğum Konuşuyor Ama Sohbet Etmiyor: Neden? yazısında daha ayrıntılı ele alınmaktadır.
Otizmde Ekolali Görülebilir mi?
Bazı otizmli çocuklar duydukları kelime veya cümleleri hemen ardından ya da daha sonra tekrar edebilir. Buna ekolali denir. [1] [4]
Ekolali her zaman “anlamsız tekrar” olarak değerlendirilmemelidir. Çocuk tekrarları isteğini ifade etmek, bir duruma tepki vermek veya başka iletişimsel amaçlarla kullanabilir. Bazı tekrarlar ise dili işlemesine veya duygularını düzenlemesine eşlik edebilir; her tekrarın başka bir kişiye yöneltilmiş olması gerekmez. [4]
Bu nedenle tekrarın hangi bağlamda ortaya çıktığı ve çocuk için nasıl bir işlev taşıdığı incelenir.
Göz Teması İletişimin Ölçüsü müdür?
Göz teması tek başına iletişim becerisinin ölçüsü değildir. Çocuk konuşurken sürekli karşısındaki kişinin gözlerine bakmasa da onu dinleyebilir, yanıt verebilir ve iletişimi sürdürebilir. Bazı otizmli kişiler için doğrudan göz teması rahatsız edici olabilir. [1] [4]
İletişimi yalnızca göz teması üzerinden değerlendirmek yerine, çocuğun diğer kişinin girişimlerini nasıl fark ettiği ve etkileşime nasıl katıldığına da bakılır.
Konuşmayan Bir Çocuk İletişim Kurabilir mi?
Evet. Jestler, işaretler, resimler, iletişim panoları veya konuşma üreten cihazlar gibi alternatif ve destekleyici iletişim (AAC) yöntemlerinden yararlanılabilir. AAC yalnızca hiç konuşmayan çocuklar için değildir; konuşması iletişim ihtiyaçlarının tamamını karşılamayan kişiler için de kullanılabilir. [2]
Mevcut bilimsel bilgiler, AAC kullanımının konuşma gelişimini engellediği görüşünü desteklememektedir. Bu, AAC kullanan her çocukta konuşmanın mutlaka gelişeceği garantisi değildir. Temel amaç, kişinin ihtiyaç duyduğu iletişim yollarına erişimini artırmaktır. [2] [5]
Oyun ve Günlük Etkileşimler Nasıl Destekleyici Olabilir?
Özellikle küçük çocuklarda oyun; seçim yapma, yardım isteme, dikkat paylaşma ve karşılıklı etkileşim için fırsatlar sunar. Otizmli çocukların oyun biçimleri farklı olabilir; bazı çocuklar belirli etkinliklere yoğun ilgi gösterebilir veya ortak oyuna katılmak için desteğe ihtiyaç duyabilir. [1]
Çocuğun ilgisini takip etmek ve onun tercih ettiği etkinliklerde iletişime yer açmak kullanılabilecek yaklaşımlardandır. NICE, çocuğun gelişim düzeyine uyarlanmış ve ailelerin katılımını içerebilen oyun temelli sosyal iletişim desteğinin değerlendirilmesini önerir. [3]
Evde geçirilen her anın bir “terapi çalışmasına” dönüştürülmesi gerekmez. Oyun, yemek, giyinme veya kitap okuma sırasında çocuğun girişimlerine yanıt verilebilir ve iletişim kurması için zaman tanınabilir.
Çocuğun ifadesi doğal biçimde genişletilebilir. Örneğin arabayla oynarken “Araba” dediğinde yetişkin “Evet, kırmızı araba gidiyor” diye yanıt verebilir. Kullanılan dil çocuğun becerilerine göre uyarlanır; amaç sürekli soru sormak veya konuşmasını test etmek değildir. [1]
Değerlendirmede Nelere Bakılır?
Çocuğun bireysel özelliklerine göre dili anlama ve ifade etme, iletişim amaçları, iletişim başlatma, ortak dikkat, jestler, oyun, karşılıklılık ve konuşma özellikleri birlikte ele alınabilir. AAC gereksinimleri de değerlendirmeye dahil edilebilir. [1] [2]
Becerilerin farklı kişilerle ve ortamlarda nasıl değiştiği önemlidir. Evde rahat iletişim kuran bir çocuk, daha az tanıdığı kişilerle aynı becerileri göstermeyebilir. Ailenin gözlemleri bu nedenle değerlidir. [1]
İlk görüşme ve takip adımları değerlendirme ve terapi süreci sayfasında açıklanmaktadır.
Her Çocuğun Terapi Hedefleri Aynı mıdır?
Hayır. Bir çocuk için ihtiyaçlarını ve tercihlerini ifade etmek öncelikliyken başka bir çocuk dili anlama, iletişim başlatma veya karşılıklı konuşmada desteğe ihtiyaç duyabilir. Bazı çocuklar için AAC dahil daha erişilebilir iletişim yollarının geliştirilmesi önemlidir. Hedefler çocuğun özellikleri ve günlük yaşam ihtiyaçlarına göre belirlenir. [1] [2] [3]
Tanı süreci ile iletişim değerlendirmesinin farkı ve aileyle iş birliği, otizmde dil ve konuşma terapistinin rolü yazısında ele alınmaktadır.
Desteğin Amacı Nedir?
Dil ve iletişim desteğinin amacı çocuğu başka çocuklara benzetmek veya otistik özelliklerini ortadan kaldırmak değildir. Çocuğun ihtiyaçlarını, düşüncelerini ve tercihlerini ifade edebilmesi, başkalarının iletişimini anlayabilmesi ve kendisi için anlamlı iletişim yollarına erişebilmesi hedeflenir. [4]
Bir çocuğun konuşuyor olması bütün iletişim alanlarının yaşına uygun olduğu anlamına gelmediği gibi, konuşmuyor olması da iletişim kuramadığı anlamına gelmez. Çocuğun bütün iletişim sistemini anlamak esastır.
Kaynaklar
- American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Autism and Autism Spectrum Disorder. Practice Portal.
- American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Augmentative and Alternative Communication (AAC). Practice Portal.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Autism spectrum disorder in under 19s: support and management. CG170, özellikle öneri 1.3.1.
- American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Autism and Communication Skills: Addressing Misconceptions With Scientific Facts.
- American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Augmentative and Alternative Communication in Early Intervention.
Bu içerik otizmde dil ve iletişim gelişimi hakkında genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Bireysel değerlendirme, tanı veya terapi önerisi yerine geçmez.