Bazı otizmli çocuklar çok sayıda kelime kullanabilir, uzun cümleler kurabilir, istediklerini söyleyebilir, hatta ilgi duydukları konularda ayrıntılı bilgiler verebilir. Buna rağmen aileler çocuklarıyla karşılıklı sohbet etmekte zorlandıklarını fark edebilir:
“Konuşuyor ama bize bir şey anlatmıyor.”
“Sorularımıza cevap veriyor ama kendisi sohbet başlatmıyor.”
“İstediği şeyleri söylüyor ama gününün nasıl geçtiğini anlatamıyor.”
Konuşabilmek ile karşılıklı sohbet edebilmek aynı beceri değildir. İstemek, reddetmek ve sorulara cevap vermek de iletişimdir; burada söz konusu olan iletişimin hiç olmaması değil, karşılıklı sohbetin sınırlı kalmasıdır.
Konuşma dışındaki iletişim yolları ve farklı dil becerileri, otizmde dil ve iletişim gelişimi yazısında daha geniş bir çerçevede ele alınmaktadır.
Çocuğum Konuşabildiği Hâlde Neden Sohbet Etmiyor?
Bunun tek bir nedeni yoktur. Uzun cümleler kuran bir çocuk konuşulanları anlamakta zorlanabilir. Başka bir çocuk sorulara yanıt verebilir ancak kendiliğinden deneyim paylaşmayı daha az başlatabilir. Bazı çocuklarda ise ortak konuyu sürdürmek veya yaşanan bir olayı düzenleyerek anlatmak güç olabilir. [1]
Sohbetin nasıl ilerlediği iletişim ortağına ve ortama göre de değişebilir. Konunun çocuğun ilgisine uygunluğu, soruların anlaşılabilirliği, yanıt için tanınan süre ve yetişkinin çocuğun iletişim biçimine uyum sağlaması önemlidir. İletişimi desteklemek yalnızca çocuktan değişiklik beklemek değildir. [3]
Karşılıklı Sohbeti Hangi Beceriler Destekler?
Aşağıdaki alanlar sırayla tamamlanması gereken basamaklar değildir. Çocuk mevcut iletişim yollarıyla etkileşime katılırken bu beceriler de birlikte desteklenebilir.
1. Dili Anlama
Karşıdaki kişinin mesajını anlamak, sohbetin ilerlemesini destekler. Günlük yönergeleri yerine getirmek; uzun soruları, geçmiş olayları veya konuşmanın önceki bölümleriyle bağlantılı ifadeleri aynı ölçüde anlamak demek değildir. Bu nedenle farklı bağlamlardaki anlama becerileri incelenir. [1] [2]
2. Ortak Dikkat ve Paylaşım
Ortak dikkat, bir nesneye veya olaya yönelik ilginin başka biriyle paylaşılmasıdır. Çocuğun ilginç bulduğu bir şeyi göstermesi buna örnektir. Yalnızca aynı şeye bakmak değil, ilgiyi paylaşmaya yönelik iletişim önemlidir. [1]
3. Karşılıklılık
Sohbet, birbirinden bağımsız cümlelerin sırayla söylenmesinden fazlasıdır. Tarafların birbirinin mesajına karşılık vermesi ve katkılarına göre iletişimi şekillendirmesi gerekir. Çok konuşmak, tek başına karşılıklı konuşmak anlamına gelmez. [2]
4. Konuyu Başlatma ve Sürdürme
Ortak konuya bilgi eklemek, diğer kişinin katkısını takip etmek ve konu değişikliklerini fark etmek sohbetin parçalarıdır. Bir soruya cevap vermek ile konuşmayı sonraki adıma taşımak farklı beceriler olabilir. [2]
5. Olayları Anlatabilme
“Bugün okulda ne oldu?” sorusu yalnızca sözcük bilgisi gerektirmez. Yaşananları hatırlamak, bilgileri seçmek ve anlaşılır bir sırayla aktarmak da gerekir. Uzun cümleler kurabilen bir çocuk bu alanda zorlanabilir. [1] [2]
6. Kendiliğinden İletişim Başlatma
Yetişkinin sorusunu yanıtlamak ile bir deneyimi paylaşmak için kendiliğinden iletişim başlatmak aynı değildir. Çocuğun ne zaman, kiminle ve hangi amaçlarla iletişim başlattığı değerlendirmede önemlidir. [1] [2]
7. İletişimi Farklı Amaçlarla Kullanma
İstemek ve reddetmenin yanında yorum yapmak, bilgi vermek, soru sormak veya deneyim paylaşmak da iletişimdir. Çocuğun konuşma miktarı kadar konuşmayı hangi amaçlarla kullandığına bakılır. [2]
8. Dinleyicinin Bilgisini Hesaba Katma
Çocuk, dinleyicinin görmediği bir olayı anlatırken bazı ayrıntıları açıklamaya ihtiyaç duyabilir. Tanımadığı bir kişinin kim olduğunu belirtmek buna örnektir. Bu beceri, anlatının dinleyici tarafından takip edilmesini destekler. [2]
Ekolali Varsa Sohbet Gelişemez mi?
Ekolali, duyulan ifadelerin hemen veya daha sonra tekrar edilmesidir. İletişim kurma, dili işleme ya da duyguları düzenleme gibi işlevleri olabilir; yalnızca “anlamsız tekrar” olarak görülmemelidir. Tekrarların hangi bağlamda ve nasıl kullanıldığı incelenir. Ekolalinin varlığı tek başına gelecekteki sohbet becerilerini belirlemez. [1] [4]
Ne Zaman Bizimle Sohbet Edecek?
Yalnızca yaşa, otizm tanısına veya kullanılan kelime sayısına bakarak güvenilir bir süre vermek mümkün değildir. Çocuğun dil ve sosyal iletişim becerileri, farklı kişilerle kurduğu etkileşimler ve ihtiyaç duyduğu destek birlikte değerlendirilir. [1]
Bu değerlendirmede ve aileyle birlikte destek hedeflerinin belirlenmesinde dil ve konuşma terapistinin otizmdeki rolü önemlidir.
Bugün sohbetin sınırlı olması, çocuğun gelecekteki iletişimini tek başına belirlemez. Önemli olan yalnızca daha uzun konuşmasını beklemek değil; mevcut paylaşım yollarını fark etmek, güçlü olduğu alanları anlamak ve ihtiyaç duyduğu desteği belirlemektir.
Kaynaklar
- ASHA – Autism and Autism Spectrum Disorder
- ASHA – Components of Social Communication
- NICE – Autism spectrum disorder in under 19s: support and management
- ASHA – Autism and Communication Skills: Addressing Misconceptions With Scientific Facts
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Bireysel değerlendirme, tanı veya terapi önerisi yerine geçmez.