Otizm yalnızca konuşmayla ilgili bir durum değildir. Sosyal iletişim ve etkileşimin yanı sıra davranışlar, ilgi alanları ve duyusal özellikler gibi farklı alanları kapsayabilir. Bu nedenle değerlendirme ve destek süreci farklı uzmanlık alanlarını ilgilendirebilir. [1] [2]
Dil ve konuşma terapistinin bu süreçteki temel çalışma alanı çocuğun dil, konuşma ve iletişim becerileridir. Çocuğun kendini ifade etmesi, başkalarının iletişimini anlaması ve günlük yaşama katılımını destekleyen iletişim yollarına erişmesi üzerinde çalışır. [2]
Otizm Tanısını Kim Koyar?
Türkiye’de çocuklarda otizm tanısına yönelik değerlendirme çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanları tarafından yürütülür. Çocuğun gelişim öyküsü, sosyal iletişim ve etkileşim özellikleri, davranışları ve diğer klinik bulguları birlikte değerlendirilir. [1]
Dil ve konuşma terapisti, dil ve iletişim değerlendirmesiyle bu sürece katkı sağlayabilir; yaptığı değerlendirme tek başına otizm tanısı değildir. Dil ve konuşma terapistinin gözlemleri ile tıbbi tanı kararı birbirinden ayrılmalıdır.
Örneğin henüz otizm tanısı bulunmayan bir çocuk dil ve konuşma gecikmesi nedeniyle değerlendirildiğinde, terapist ortak dikkat, jestler, iletişim başlatma veya karşılıklılık gibi alanlarda daha kapsamlı inceleme gerektiren özellikler fark edebilir. Aileyi çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesine yönlendirebilir ve kendi alanındaki bulgularını paylaşabilir. [1] [2]
NICE’ın Birleşik Krallık için hazırladığı rehberde dil ve konuşma terapisti çok disiplinli otizm değerlendirme ekibinin üyeleri arasında yer alır. Bu ekip yaklaşımı, Türkiye’de bağımsız olarak otizm tanısı koyma yetkisi anlamına gelmez. [3]
Otizm Tanısı Alan Her Çocuğun Dil ve Konuşma Terapisi Alması Şart mıdır?
Otizm tanısı tek başına dil ve konuşma terapisinin hedeflerini, sıklığını veya süresini belirlemez. Terapi gereksinimi, çocuğun dil ve iletişim becerileri ile günlük yaşamda ihtiyaç duyduğu destek değerlendirilerek belirlenir. [2] [4]
Bazı çocuklar konuşmayabilir veya çok sınırlı konuşabilir. Bazılarında söylenenleri anlama ya da kendini ifade etme güçlükleri bulunabilir. Akıcı ve uzun cümlelerle konuşan bir çocuk da iletişim başlatma, karşılıklı konuşma veya dili farklı sosyal durumlarda kullanma konusunda desteğe ihtiyaç duyabilir. [2]
Bu nedenle konuşmanın varlığı ya da yokluğu tek başına karar vermek için yeterli değildir. Değerlendirme sonucunda dil ve iletişim alanında doğrudan terapi gereksinimi belirlenmeyebilir; gerektiğinde danışmanlık veya takip planlanabilir. Çocuğun ihtiyaçları zaman içinde yeniden gözden geçirilir. [2]
Dil ve Konuşma Terapisti Neleri Değerlendirir?
Çocuğun ihtiyaçlarına göre şu alanlar ele alınabilir: [2]
- Söylenenleri anlama ve kendini ifade etme,
- İletişim başlatma ve iletişimi farklı amaçlarla kullanma,
- Ortak dikkat, jestler ve karşılıklı iletişim,
- Konuşma sesleri ve konuşmanın anlaşılırlığı,
- Ekolali ve diğer dil kullanım özellikleri,
- Oyun içindeki iletişim,
- Alternatif ve destekleyici iletişim (AAC) gereksinimleri.
Amaç yalnızca “çocuğu konuşturmak” değildir. İhtiyaçlarını, düşüncelerini ve tercihlerini kendisi için erişilebilir yollarla aktarabilmesi de önemlidir. Bu becerilerin farklı görünümleri otizmde dil ve iletişim gelişimi yazısında açıklanmaktadır.
Terapi ve Aileyle İş Birliği Nasıl İlerler?
Değerlendirme sonucunda desteğe ihtiyaç duyulan alanlar belirlenir. Hedefler çocuğun güçlü yönleri, iletişim özellikleri, günlük yaşam ihtiyaçları ve ailenin öncelikleri dikkate alınarak planlanır. [2] [4]
Dil ve konuşma terapisti, gerektiğinde aile ve diğer profesyonellerle birlikte çalışarak çocuğun iletişim yollarının evde, okulda ve günlük yaşamda desteklenmesine katkı sağlar. Aileye çocuğun iletişim girişimlerini fark etme, yanıt verme ve günlük etkileşimleri destekleme konusunda rehberlik edilebilir. [2] [4]
İletişim araçları yalnızca konuşmayla sınırlı değildir. Çocuğun gereksinimlerine uygun olduğunda jestler, resimler, iletişim panoları veya konuşma üreten cihazlar gibi AAC seçenekleri de ele alınır. [2]
Hedeflerin belirlenmesi ve gelişimin takibi hakkında genel bilgi değerlendirme ve terapi süreci sayfasında yer almaktadır.
Her Çocuğun Aynı Uzmanlardan Destek Alması Gerekir mi?
Otizm tanısı alan her çocuğun aynı anda aynı terapilere başlaması gerektiği şeklinde genel bir kural yoktur. Hangi uzmanların sürece katılacağı çocuğun ihtiyaçlarına göre belirlenir. Birden fazla uzmanla çalışıldığında hedeflerin uyumlu olması, bilgi paylaşımı ve ailenin sürece katılımı önemlidir. [3] [4]
Çocuk ve ergen psikiyatristleri, tıbbi değerlendirme ve tanı sürecinde temel role sahiptir. Gerektiğinde eşlik eden ruhsal ve davranışsal durumları da ele alırlar. [1]
Çocuk nörolojisi uzmanları, nörolojik değerlendirme gerektiren durumlarda sürece dahil olabilir. Nöbetler veya gelişimsel gerileme gibi bulgular bu değerlendirmeyi gerektirebilir. [3]
Psikologlar, eğitimleri ve çalışma yetkileri doğrultusunda bilişsel, gelişimsel, duygusal ve davranışsal alanların değerlendirilmesi ve desteklenmesinde rol alabilir. Ergoterapistler, günlük yaşama katılım ve işlevsel becerilerle ilgili ihtiyaçların ele alınmasına katkı sağlayabilir. Odyologlar, işitmenin değerlendirilmesinde görev alır. [3] [4]
Çocuğun ihtiyaçlarına göre özel eğitim öğretmenleri, fizyoterapistler, diyetisyenler ve diğer sağlık veya eğitim profesyonelleri de sürece katılabilir. Bu liste her çocuk için gerekli bir hizmet paketi değildir; hangi desteğin neden gerektiği bireysel olarak değerlendirilir. [4]
Kısaca
Dil ve konuşma terapistinin otizmdeki rolü, çocuğun iletişim özelliklerini anlamak ve ihtiyaç duyduğu alanlarda destek sağlamaktır. Bu destek çocuğun yalnızca seans içinde değil, günlük yaşamda da kendini ifade edebilmesini ve etkileşimlere katılabilmesini hedefler.
Kaynaklar
- T.C. Sağlık Bakanlığı, Çankırı İl Sağlık Müdürlüğü. Otizm Spektrum Bozukluğu. Türkiye’de tanı sürecine ilişkin açıklamalar için başvurulmuştur.
- American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Autism and Autism Spectrum Disorder. Practice Portal. Klinik değerlendirme ve iletişim desteği için başvurulmuştur; Türkiye’de mesleki yetki düzenlemesi değildir.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Autism spectrum disorder in under 19s: recognition, referral and diagnosis. CG128. Çok disiplinli değerlendirme yaklaşımı için başvurulmuştur.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Autism spectrum disorder in under 19s: support and management. CG170. Bireysel destek ve profesyoneller arası iş birliği için başvurulmuştur.
Bu içerik otizmde değerlendirme süreci ve farklı meslek gruplarının rolleri hakkında genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı veya bireysel değerlendirme yerine geçmez.