“Çocuğumun daha düzgün konuşması için evde ne yapabilirim?” Bazı sesleri farklı söyleyen veya konuşması zor anlaşılan çocukların aileleri bu soruyu sık sorar.
Evde yapılabilecek pek çok şey vardır; ancak bunların çoğu “alıştırma yaptırmak” değil, gündelik konuşmanın nasıl sürdürüldüğüyle ilgilidir. Evdeki destek, çocuğun konuşmasını düzeltmeye çalışmaktan çok, ona açık ve doğru örnekler sunmak ve konuşmayı keyifli tutmak üzerine kuruludur.
Bu yazıdaki öneriler genel niteliktedir. Belirgin bir konuşma güçlüğünde değerlendirmenin yerini tutmaz.
“Düzgün Konuşma” ile Ne Kastediliyor?
Aileler “düzgün konuşma” derken çoğunlukla iki şeyden birini kasteder: seslerin doğru söylenmesi veya konuşmanın başkaları tarafından anlaşılması. Bu ikisi birbiriyle ilişkilidir ama aynı şey değildir. Bir çocuk tek bir sesi farklı söyleyip rahatça anlaşılabilir; bir başkasında ise birçok ses etkilendiği için söylediklerini aile dışındaki kişiler anlamakta zorlanabilir. [1]
Konuşma sesleri okul öncesi yıllar boyunca gelişir ve bu dönemde bazı hatalar gelişimin parçası olabilir. Hangi hataların yaşa göre beklenebilir olduğu, Türkçede Konuşma Sesleri Nasıl Gelişir? yazısında ele alınmaktadır.
Doğru Biçimi Model Olarak Sunmak
Çocuk bir sözcüğü farklı söylediğinde yetişkin, o sözcüğün doğru biçimini kendi cümlesinin içinde doğal bir şekilde kullanabilir. Ailelere yönelik öneriler arasında açık konuşmak ve sözcüklerin yetişkin biçimlerini model olarak sunmak yer alır. [3]
Örneğin çocuk “tavşan” yerine “tavan” dediğinde, “Evet, tavşan. Tavşan zıplıyor” denilebilir. Burada çocuktan sözcüğü tekrar etmesi istenmez; doğru biçimi duyması yeterlidir.
Çocuğun söylediğine bir iki sözcük ekleyerek karşılık vermek de aynı amaca hizmet eder. ASHA’nın ailelere yönelik önerileri arasında çocuğun söylediğini genişleterek yanıtlamak bulunur. [2]
Sürekli Düzeltmek ve Tekrar Ettirmek Yerine
“Öyle değil, doğrusunu söyle” veya “Bir daha söyle” gibi uyarılar iyi niyetle yapılır. Ancak çocuk bir sesi henüz üretemiyorsa, tekrar etmesini istemek o sesi öğretmez; konuşmayı çocuk için zorlayıcı bir duruma dönüştürebilir.
Bunun yerine çocuğun ne söylediğine odaklanmak önerilir. ASHA, çocuk konuşurken ona dikkat vermeyi, bir şey anlattığında bunu takdir etmeyi, söylediğinin anlaşıldığını göstermeyi ve konuştuktan sonra yanıt verebilmesi için duraklamayı ailelere yönelik öneriler arasında sayar. [2]
Çocuğun konuşmasının başkalarının yanında taklit edilmesi veya düzeltilmesi de uygun değildir.
Söylediğini Anlamadığınızda
Çocuğun söylediğini anlamamak her ailede olur. Anlamış gibi yapmak yerine şu yollar denenebilir:
- Anladığınız bölümü tekrar edip gerisini sormak: “Parkta bir şey oldu. Ne oldu?”
- Göstermesini istemek: “Bana gösterir misin?”
- İki seçenek sunmak: “Topu mu istiyorsun, arabayı mı?”
- Sorumluluğu üstlenmek: “Ben tam duyamadım, bir daha anlatır mısın?”
Amaç çocuğun kendini anlatma isteğini korumaktır. Bunlar genel iletişim önerileridir; belirli bir sesi çalışmaya yönelik alıştırma değildir.
Kitap, Şarkı ve Tekerlemeler
Birlikte kitap okumak ve resimler hakkında konuşmak, çocuğa sözcükleri açık ve yavaş biçimde duyma olanağı verir. ASHA ayrıca basit şarkılar söylemenin ve tekerlemelerin çocuğun konuşmanın ritmini öğrenmesine yardımcı olduğunu belirtir. [2]
Bu etkinliklerde amaç çocuğa sözcükleri doğru söyletmek değil, sesleri ve sözcükleri keyifli bir ortamda bol bol duymasını sağlamaktır.
Üfleme, Dil ve Dudak Egzersizleri Konuşmayı Düzeltir mi?
Balon şişirmek, pipetle üflemek veya dil ve dudak hareketleri yaptırmak, aileler arasında konuşmayı düzelteceği düşünülerek sık başvurulan yöntemlerdir.
Lee ve Gibbon’ın (2015) Cochrane sistematik derlemesi, gelişimsel konuşma sesi bozukluğu olan çocuklarda konuşma içermeyen ağız-motor çalışmalarını incelemiştir. Derlemeye yalnızca üç küçük ölçekli çalışma alınabilmiş ve bu çalışmaların yöntem açısından ciddi sınırlılıkları olduğu belirtilmiştir. Yazarlar, bu çalışmaların konuşma sesi bozukluklarında etkili bir yöntem veya etkili bir ek yöntem olduğunu gösteren güçlü bir kanıt bulunmadığı sonucuna varmıştır. [4]
Bu nedenle üfleme veya dil egzersizlerinin tek başına konuşma seslerini düzelteceği varsayılmamalıdır. Bu bulgu, gelişimsel konuşma sesi bozukluklarına ilişkindir; farklı bir nedenle ağız-motor değerlendirmesi veya çalışması önerilen çocuklar için bireysel kararın yerini tutmaz.
Emzik Konuşmayı Etkiler mi?
Bu konudaki araştırmalar sınırlıdır. Strutt, Khattab ve Willoughby (2021), Birleşik Krallık’ta 24–61 aylık 100 çocukla yürüttükleri çalışmada emzik kullanımının konuşma üzerindeki etkisinin çok küçük olduğunu bildirmiştir. Çalışmada, gece kullanımı veya kullanımın kaç ay sürdüğü değil, gündüz kullanım sıklığı beklenmeyen türdeki konuşma hatalarıyla ilişkili bulunmuş; yazarlar bu hataların zamanla ortadan kalkabileceğini belirtmiştir. [5]
Bu tek çalışma kesin bir sonuç için yeterli değildir. Yine de çocuğun ağzında emzik varken konuşmaması, konuşacağı zaman emziğin çıkarılması makul bir yaklaşımdır.
İşitme Neden Önemlidir?
Çocuk konuşma seslerini duyarak öğrenir. Bu nedenle konuşma sesleriyle ilgili değerlendirmelerde işitme de ele alınır. [1] Çocuğun seslere tepkisi, sık geçirilen kulak enfeksiyonları veya televizyonun sesini sürekli açma isteği gibi gözlemler varsa bunların çocuk hekimi veya kulak burun boğaz hekimiyle paylaşılması uygundur.
Evde Çalışma Terapinin Yerini Tutar mı?
Çocuk terapiye devam ediyorsa, evde yapılan çalışmalar sürecin parçasıdır. Sugden ve arkadaşlarının (2016) derlemesinde, fonolojik temelli konuşma sesi bozukluklarına yönelik incelenen 176 müdahale çalışmasının 61’inde ailenin katılımına veya ev çalışmalarına yer verildiği görülmüştür. Ancak yazarlar, ailelerin ne yaptığının ve ev çalışmalarının nasıl yürütüldüğünün çoğu çalışmada yeterince ayrıntılı aktarılmadığını belirtmiştir. [6]
Bu nedenle hangi sesin, hangi düzeyde ve nasıl çalışılacağı çocuğa göre planlanır. İnternette bulunan ses alıştırmalarını değerlendirme yapılmadan uygulamak, çocuğun henüz hazır olmadığı bir hedef üzerinde çalışmak anlamına gelebilir. Sürecin genel işleyişi Değerlendirme ve Terapi Süreci sayfasında açıklanmaktadır.
Ne Zaman Değerlendirme Düşünülmeli?
Evdeki destek, belirgin bir güçlükte değerlendirmeyi ertelemek için gerekçe değildir. Aşağıdaki durumlarda bir dil ve konuşma terapistine başvurmak düşünülebilir:
- Aile dışındaki kişilerin çocuğun konuşmasını anlamakta belirgin biçimde zorlanması.
- Çok sayıda sesin etkilenmesi veya sözcüklerin bölümlerinin sık sık atlanması.
- Çocuğun anlaşılmadığı için konuşmaktan kaçınması veya öfkelenmesi.
- Ailenin veya öğretmenin konuşmayla ilgili süregelen bir kaygısının olması.
ASHA, dört yaşta konuşmanın çoğunun başkaları tarafından anlaşılmasını beklenen iletişim becerileri arasında sayar. [7] Kaygı varsa değerlendirme için belirli bir yaşı beklemek gerekmez. Konu, Çocuğumun Konuşması Anlaşılmıyor: Kendiliğinden Düzelir mi? yazısında daha ayrıntılı ele alınmaktadır.
Sonuç
Çocuğun konuşmasını evde desteklemenin yolu, onu düzeltmekten çok ona iyi bir dinleyici ve açık bir konuşma modeli olmaktır. Doğru biçimi kendi cümlenizde kullanmak, tekrar ettirmemek, birlikte kitap okumak ve şarkı söylemek bu desteğin temel parçalarıdır.
Üfleme ve dil egzersizlerinin konuşma seslerini düzelttiğine ilişkin güçlü bir kanıt yoktur. Konuşması belirgin biçimde zor anlaşılan bir çocukta ise evdeki çabalar değerlendirmenin yerini tutmaz.
Kaynaklar
- American Speech-Language-Hearing Association. Speech Sound Disorders: Articulation and Phonology.
- American Speech-Language-Hearing Association. Activities to Encourage Speech and Language Development.
- Communication Health Support Association. Tips for Your Child’s Speech and Language Development.
- Lee, A. S.-Y. ve Gibbon, F. E. (2015). Non-speech oral motor treatment for children with developmental speech sound disorders. Cochrane Database of Systematic Reviews, (3), CD009383. DOI: 10.1002/14651858.CD009383.pub2.
- Strutt, C., Khattab, G. ve Willoughby, J. (2021). Does the duration and frequency of dummy (pacifier) use affect the development of speech? International Journal of Language & Communication Disorders, 56(3), 512–527. DOI: 10.1111/1460-6984.12605.
- Sugden, E., Baker, E., Munro, N. ve Williams, A. L. (2016). Involvement of parents in intervention for childhood speech sound disorders: A review of the evidence. International Journal of Language & Communication Disorders, 51(6), 597–625. DOI: 10.1111/1460-6984.12247.
- American Speech-Language-Hearing Association. Communication Milestones: 3 to 4 Years.
Bu içerik çocuklarda konuşma gelişimi hakkında genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Bireysel değerlendirme, tanı veya terapi önerisi yerine geçmez.