“Çocuğum r sesini söyleyemiyor”, “S sesini ne zaman doğru söylemesi gerekir?” veya “Bazı kelimeleri farklı söylüyor, değerlendirme gerekir mi?” soruları ailelerin konuşma gelişimiyle ilgili merak ettiği konular arasındadır.
Bir sesi bir sözcükte doğru üretmek ile farklı sözcüklerde ve günlük konuşmada tutarlı kullanmak aynı şey değildir. Bu nedenle konuşma sesi gelişimi değerlendirilirken yalnızca hangi seslerin üretilebildiğine değil, bu seslerin nasıl kullanıldığına da bakılır. [1]
Seslerin Gelişiminde Yaş Ne Kadar Önemlidir?
Yaş aralıkları değerlendirmeye yardımcı olur. Ancak bir araştırmanın verdiği edinim yaşı, araştırmada kullanılan ölçütler ve uygulama biçimiyle birlikte yorumlanmalıdır.
Yalçınkaya, Muluk ve Budak’ın (2010) çalışması, Türkiye’nin farklı bölgelerinden 1–7 yaş aralığındaki 753 çocuğu kapsamaktadır. Bir yaş grubunda doğal ses üretimleri kaydedilmiş; Konuşma Sesleri Gelişim Testi (SSDT) ise 2–7 yaş grubuna uygulanmıştır. Dolayısıyla bütün yaş grupları aynı yöntemle değerlendirilmemiştir. [2]
Araştırmada ses edinimi ve gelişimin tamamlanması için farklı ölçütler kullanılmış, çalışmanın ölçütlerine göre ses gelişiminin tamamlanmasının 5–6 yaş dönemine uzanabildiği bildirilmiştir. Bu sonuç, her çocuğun her sesi bütün konuşma durumlarında aynı yaşta kusursuz kullanacağı anlamına gelmez. [2]
Bazı seslerde gelişimin okul öncesi yıllarda sürmesi, konuşma güçlüğü yaşayan her çocuk için 5–6 yaşına kadar beklemek gerektiği anlamına gelmez. Değerlendirmede yaşın yanı sıra hataların özellikleri ve konuşmanın anlaşılabilirliği de dikkate alınır. [1]
Bir Sesi Bazen Doğru Söylemesi Ne Anlama Gelir?
Bir çocuk belirli bir sesi bir sözcükte doğru, başka bir sözcükte farklı üretebilir. Sesin sözcük içindeki yeri, çevresindeki sesler ve sözcüğün yapısı değerlendirmede önemlidir. Tek sözcük söylerken görülen üretim, günlük konuşmayla da karşılaştırılır. [1]
Bu nedenle “Bir kez r dedi, artık bu sesle ilgili güçlüğü yok” veya “Bu kelimede söylemedi, hiç üretemiyor” sonucuna tek bir örnekten ulaşmak yeterli değildir.
Çocukların Sözcükleri Farklı Söylemesi Yalnızca Ses Çıkaramamak mıdır?
Her zaman değil. Konuşma sesi gelişimi, seslerin sözcükler içinde nasıl düzenlendiğini de kapsar.
Topbaş’ın (1997) Türkçe konuşan çocukların fonolojik gelişimine ilişkin çalışmasında hece veya ünsüz silme, seslerin birbirine benzemesi ve ünsüz kümelerinin sadeleştirilmesi gibi örüntüler tanımlanmıştır. Çalışma, diller arasında ortak eğilimlerin yanında Türkçeye özgü özelliklerin de dikkate alınması gerektiğini göstermektedir. [3]
Ancak bir örüntünün gelişim sırasında görülebilmesi, her yaşta ve her sıklıkta beklenen bir durum olduğu anlamına gelmez. Çocuğun yaşı, örüntünün yaygınlığı ve konuşmaya etkisi birlikte ele alınmalıdır. [1]
Yaş Tabloları Neden Tek Başına Yeterli Değildir?
“Bu yaşta şu sesler söylenir” tabloları genel bir çerçeve sağlayabilir; tek başına tanı koydurmaz. Türkçe konuşan bir çocuk için başka bir dile ait edinim yaşlarını doğrudan kullanmak da uygun değildir. [1]
Değerlendirmede seslerin sözcüğün farklı yerlerinde nasıl üretildiği, hataların tek bir sesle mi yoksa daha geniş bir örüntüyle mi ilişkili olduğu ve aynı sözcüğün tekrarlarında üretimin nasıl değiştiği incelenir. [1]
“Harf” ile “Konuşma Sesi” Aynı Şey midir?
Günlük dilde “R harfini söyleyemiyor” diyebiliriz. Konuşma gelişiminden söz ederken ise “r sesi” demek daha uygundur. Harf yazı sistemine, konuşma sesi ise sözlü üretime aittir.
Bu yazıdaki ses örnekleri, harfleri okuma veya yazma becerisini değil, konuşurken üretilen sesleri ifade etmektedir.
Konuşmanın Anlaşılabilirliği Neden Önemlidir?
Birkaç sesin farklı üretilmesi ile konuşmanın genel olarak zor anlaşılması aynı durum değildir. Konuşma anlaşılırlığı; ses hataları, sözcük ve cümle özellikleri, dinleyici ve konuşma bağlamı gibi etkenlerle birlikte ele alınır. [1]
Bu nedenle yalnızca “Şu sesi söyleyemiyor” bilgisi yeterli olmaz. Çocuğun günlük yaşamda söylediklerini ne ölçüde aktarabildiği de değerlendirmeye katılır.
Ne Zaman Değerlendirme Düşünülmeli?
Aile konuşma gelişimi konusunda kaygı duyuyorsa belirli bir sesi edinmek için belirtilen en ileri yaşı beklemek zorunda değildir. Özellikle konuşmanın belirgin biçimde zor anlaşılması veya çok sayıda üretimin etkilenmesi değerlendirmede ele alınmalıdır. [1]
Aynı sözcüğün farklı denemelerde farklı söylenmesi de değerlendirmeye bilgi sağlar; fakat tek başına belirli bir bozukluğu göstermez. Gerektiğinde işitme ve konuşmayla ilişkili ağız yapıları ile işlevleri de incelenir. [1]
Seslerin üretimi ve sözcüklerde kullanımıyla ilgili güçlükler, Artikülasyon ve Fonolojik Bozukluklar sayfasında ele alınmaktadır.
Evde Nasıl Yaklaşılabilir?
Çocuk bir sözcüğü farklı söylediğinde yetişkin, sözcüğün yetişkin biçimini konuşma içinde kullanarak model olabilir. Ailelere yönelik öneriler arasında açık konuşmak ve sözcüklerin yetişkin biçimlerini modellemek de bulunur. [4] Örneğin çocuk “şemsiye” yerine “semsiye” dediğinde “Evet, şemsiye. Şemsiyeyi açalım” denilebilir.
Bu genel örnek, belirli bir ses için terapi alıştırması değildir. Bireysel çalışma gereksinimi ve hedefleri değerlendirme sonucunda belirlenir. Sürecin genel çerçevesi Değerlendirme ve Terapi Süreci sayfasında açıklanmaktadır.
Sonuç
Konuşma sesi gelişiminde yaş önemlidir; ancak tek başına yeterli değildir. Bir sesin ortaya çıkması, farklı sözcüklerde kullanılması ve günlük konuşmada tutarlı hâle gelmesi ayrı ayrı ele alınmalıdır.
Araştırmalardaki yaş bilgileri, bütün çocuklar için bir bekleme süresi olarak kullanılmamalıdır. Çocuğun üretimleri, hata örüntüleri ve konuşmasının anlaşılabilirliği birlikte değerlendirilmelidir.
Kaynaklar
- American Speech-Language-Hearing Association. Speech Sound Disorders: Articulation and Phonology.
- Yalçınkaya, F., Muluk, N. B. ve Budak, B. (2010). Speech sounds acquisition evaluated by Speech Sound Development Test (SSDT) in Turkish-speaking children. Journal of International Advanced Otology, 6(1), 60–66. Hacettepe Üniversitesi yayın kaydı.
- Topbaş, S. (1997). Phonological acquisition of Turkish children: Implications for phonological disorders. International Journal of Language & Communication Disorders, 32(4), 377–396. DOI: 10.3109/13682829709082255.
- Communication Health Support Association. Tips for Your Child’s Speech and Language Development.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı, bireysel değerlendirme veya terapi önerisi yerine geçmez.