Çocukluk çağı konuşma apraksisi (ÇÇKA), konuşma için gerekli hareketlerin planlanması ve programlanmasındaki güçlüklerle ilişkili bir motor konuşma bozukluğudur.
Konuşma sırasında dil, dudaklar ve çene çok hızlı ve koordineli hareketler gerçekleştirir. ÇÇKA’da temel güçlük bu kasların güçsüz olması değil, konuşma için gereken hareketlerin zamanlamasının ve sıralamasının planlanması ve programlanmasıyla ilişkilidir.
ÇÇKA’nın görünümü ve şiddeti çocuklar arasında farklılık gösterebilir. Bazı çocukların konuşması oldukça sınırlıyken bazı çocuklarda güçlük daha uzun veya karmaşık kelimelerde, sesler arasındaki geçişlerde ya da konuşmanın ritim ve vurgusunda daha belirgin hale gelebilir.
Artikülasyon ve Fonolojik Bozukluklardan Farkı Nedir?
Çocukluk çağı konuşma apraksisinin, artikülasyon ve fonolojik bozukluklar gibi diğer konuşma sesi güçlüklerinden ayırt edilmesi değerlendirme sürecinin önemli bir parçasıdır. Konuşma sesi güçlüklerinin hepsi aynı nedenden kaynaklanmaz. Çocuğun yaptığı benzer bir ses hatası, farklı çocuklarda farklı konuşma süreçleriyle ilişkili olabilir.
Artikülasyon güçlüğünde temel sorun belirli bir konuşma sesinin doğru biçimde üretilmesiyle ilişkili olabilir.
Fonolojik bozuklukta çocuk konuşma seslerini dilin ses sistemi içinde kullanırken belirli hata örüntüleri gösterebilir.
Çocukluk çağı konuşma apraksisinde temel güçlük konuşma için gereken hareket dizilerinin planlanması ve programlanmasıyla ilişkilidir. Bu nedenle güçlük yalnızca belirli bir sesin nasıl çıkarıldığıyla sınırlı olmayabilir. Seslerin ve hecelerin birbiri ardına getirilmesi, üretimlerin tutarlı olması ve konuşmanın uygun ritim ve vurguyla gerçekleştirilmesi de etkilenebilir.
Ancak bu ayrım her çocukta yalnızca konuşmasını dinleyerek kolayca yapılamaz. Tutarsız konuşma hataları fonolojik bozukluklarda da görülebilir ve bazı çocuklarda birden fazla konuşma sesi bozukluğu birlikte bulunabilir.
Hangi Konuşma Özellikleri Görülebilir?
Çocukluk çağı konuşma apraksisinde görülen konuşma özellikleri çocuktan çocuğa değişebilir. Bu özelliklerin hiçbiri tek başına ÇÇKA’ya özgü değildir.
ÇÇKA ile ilişkilendirilen özelliklerden biri tutarsız üretimlerdir. Çocuk aynı kelimeyi veya heceyi farklı denemelerde farklı biçimlerde söyleyebilir.
Sesler ve heceler arasındaki geçişlerde güçlük görülebilir. Çocuk tek başına üretebildiği sesleri bir kelime içinde art arda getirirken zorlanabilir.
Vurgu ve konuşma ritmindeki farklılıklar görülebilir. Kelime veya cümle içindeki hecelerin vurgulanma biçimi beklenenden farklı olabilir.
Bazı çocuklarda ünlü seslerin üretiminde hatalar görülebilir. Kelime veya ifade uzadıkça ve karmaşıklaştıkça güçlük daha belirgin hale gelebilir.
Bazı çocuklarda konuşmaya başlamadan önce veya konuşma sırasında doğru ağız konumunu bulmaya yönelik belirgin arama hareketleri görülebilir.
Bu özellikler bir “tanı kontrol listesi” olarak kullanılmamalıdır.
Neden Tek Bir Belirtiyle Tanı Konulmaz?
Çocukluk çağı konuşma apraksisini diğer konuşma sesi bozukluklarından kesin olarak ayıran tek bir konuşma özelliği veya tek bir test bulunmamaktadır.
Örneğin aynı kelimeyi farklı zamanlarda farklı söylemek ÇÇKA’da görülebilir; ancak tutarsız fonolojik bozukluklarda da değişken üretimler görülebilir.
Konuşmanın çok zor anlaşılması veya çok sayıda ses hatasının bulunması da ÇÇKA’ya özgü değildir. Ağır fonolojik bozukluklarda da konuşma belirgin biçimde anlaşılmaz olabilir.
Geç konuşmaya başlamak da tek başına ÇÇKA göstergesi değildir. Önemli olan yalnızca çocuğun kaç kelime söylediği değil, konuşmayı nasıl ürettiğidir.
ÇÇKA bir motor konuşma bozukluğudur ancak temel sorun kas güçsüzlüğü değildir. Konuşma dışı bir ağız hareketini yapmakta zorlanmak da tek başına konuşma apraksisinin varlığını göstermez.
Bu nedenle değerlendirmede tek tek belirtilerden çok, özelliklerin bir arada nasıl bir örüntü oluşturduğu önemlidir.
Bazı çocuklarda, özellikle konuşması oldukça sınırlıysa, zaman içinde tekrar değerlendirme ve konuşma gelişiminin izlenmesi gerekebilir.
Değerlendirme Nasıl Yapılır?
Çocuğun konuşma değerlendirmesi sırasında konuşma hareketlerini nasıl planladığı ve gerçekleştirdiği, farklı konuşma görevlerinde performansının nasıl değiştiği ve ÇÇKA ile ilişkili özelliklerin birlikte bulunup bulunmadığı incelenir.
Çocuğun gelişim ve iletişim öyküsü hakkında aileden bilgi alınır.
Tek sesler ve hecelerin yanı sıra farklı uzunluk ve karmaşıklıktaki kelime ve ifadeler değerlendirilebilir. Aynı üretimlerin birden fazla kez söylenmesi istenerek tutarlılık incelenebilir.
Sesler ve heceler arasındaki geçişler, konuşmanın ritim, vurgu ve tonlama özellikleri ve kelime karmaşıklığı arttığında performansın nasıl değiştiği değerlendirilir.
Dinamik değerlendirmeden yararlanılabilir. Çocuğa farklı ipuçları ve modeller verildiğinde konuşma üretiminin nasıl değiştiği gözlenebilir.
Konuşma mekanizmasının yapısı ve işlevi değerlendirilir. Gerektiğinde dil ve iletişim becerileri ile erken okuryazarlık becerileri de değerlendirme kapsamına alınabilir. İşitmeyle ilgili şüphe bulunması durumunda ilgili uzmana yönlendirme yapılabilir.
ÇÇKA’nın diğer konuşma sesi bozukluklarından ayrılması her zaman tek bir görüşmede mümkün olmayabilir.
Terapi Hedefleri Nasıl Belirlenir?
Değerlendirme sonucunda terapi gereksinimi belirlenmesi durumunda hedefler çocuğun konuşma özelliklerine, yaşına, iletişim ihtiyaçlarına ve mevcut becerilerine göre bireysel olarak oluşturulur.
ÇÇKA terapisinde amaç yalnızca tek tek konuşma seslerinin doğru üretilmesini sağlamak değildir. Konuşma için gerekli hareket dizilerinin daha doğru, tutarlı ve akıcı biçimde gerçekleştirilmesi üzerinde çalışılır.
Çocuğun günlük yaşamında kullanması önemli olan işlevsel kelime ve ifadeler terapi hedefleri arasında yer alabilir.
Motor öğrenmenin gerçekleşebilmesi için konuşma hareketlerinin tekrarlı biçimde çalışılması önemli olabilir. Ancak tekrarların hangi hareket dizileri üzerinde, hangi desteklerle ve hangi geri bildirim koşullarında yapılacağı çocuğun performansına göre planlanır.
Görsel, işitsel, sözel veya gerektiğinde dokunsal ipuçlarından yararlanılabilir. Üretim daha kararlı hale geldikçe destekler aşamalı olarak azaltılabilir.
Sesler ve heceler arasındaki geçişler ile etkilenmişse vurgu, ritim ve tonlama doğrudan terapi hedefleri arasında yer alabilir.
ÇÇKA’nın temel güçlüğü kas kuvveti eksikliği olmadığı için terapiyi dili, dudakları veya çeneyi “güçlendirmeye” yönelik konuşma dışı egzersizlere dayandırmak, konuşma hareketlerinin planlanması ve programlanmasına yönelik terapinin yerine geçmez.
Konuşması günlük ihtiyaçlarını karşılamak için yeterli olmayan çocuklarda gerektiğinde jestler, görsel destekler veya alternatif ve destekleyici iletişim (AAC) yöntemlerinden yararlanılabilir.
Aile Süreci Nasıl Destekleyebilir?
Ailenin sürece katılımı önemlidir; ancak bu, gün boyunca çocuğun konuşmasını düzeltmek veya sürekli tekrar yaptırmak anlamına gelmez. Evde yapılacak çalışmaların terapi sırasında belirlenen hedeflerle uyumlu olması önemlidir.
Terapist tarafından önerilen kelime ve ifadeler kısa sürelerle ve düzenli olarak çalışılabilir. Çalışılacak hedeflerin, tekrar miktarının ve kullanılacak desteklerin çocuğun ihtiyaçlarına göre birlikte planlanması önemlidir.
Çocuk bir kelimeyi söylemekte zorlandığında her seferinde tekrar etmesini istemek yerine, ihtiyaç duyduğu model veya ipucu sağlanabilir. Terapide kullanılan desteklerin evde nasıl uygulanacağı terapistle birlikte belirlenebilir.
Çalışmalar çocuğun mevcut becerisine uygun tutulmalıdır. Çok uzun veya karmaşık kelimeleri sürekli tekrar ettirmek yerine, çocuğun başarabileceği düzeyden başlayıp konuşma hareketlerini aşamalı olarak zorlaştırmak daha uygun olabilir.
Günlük yaşamda sık kullanılan ve çocuk için anlamlı kelime ve ifadeler doğal fırsatlar içinde tekrar edilebilir. Ancak günlük iletişimin tamamını bir konuşma alıştırmasına dönüştürmek gerekmez.
Çocuğun ne söylediğine, yalnızca nasıl söylediğinden daha fazla önem verilmesi gerekir. Konuşmasının anlaşılmadığı durumlarda çocuğa yeniden denemesi için zaman tanınabilir; gerekirse jest, gösterme, resim veya başka iletişim yollarından yararlanması desteklenebilir.
AAC veya başka iletişim destekleri kullanılıyorsa bunların ihtiyaç duyulan günlük ortamlarda da erişilebilir olması önemlidir. Çocuğun kendisini ifade edebilmesi için konuşmasının mükemmel hale gelmesini beklemek gerekmez.
Çocuğun konuşma girişimlerini sürekli düzeltmek, hatalarını başkalarının yanında vurgulamak veya başarabileceğinden daha zor üretimlerde ısrar etmek yerine, başarılı iletişim girişimlerini destekleyen bir ortam oluşturulması önemlidir.
Aileden beklenen terapistin yerini almak değil, terapide öğrenilen becerilerin günlük iletişim içinde kullanılmasını desteklemektir.
Kaynaklar
American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). (n.d.). Childhood Apraxia of Speech. Practice Portal.
American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). (2007). Childhood Apraxia of Speech: Technical Report.
Murray, E., McCabe, P., Heard, R., & Ballard, K. J. (2015). Differential diagnosis of children with suspected childhood apraxia of speech. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 58(1), 43–60. https://doi.org/10.1044/2014_JSLHR-S-12-0358
Murray, E., Iuzzini-Seigel, J., Maas, E., Terband, H., & Ballard, K. J. (2021). Differential diagnosis of childhood apraxia of speech compared to other speech sound disorders: A systematic review. American Journal of Speech-Language Pathology, 30(1), 279–300. https://doi.org/10.1044/2020_AJSLP-20-00063
Bilgilendirme Notu
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Burada açıklanan konuşma özelliklerinin tek başına bulunması çocukluk çağı konuşma apraksisi tanısı anlamına gelmez. Tanı ve ayırıcı değerlendirme, çocuğun konuşma ve iletişim özelliklerinin kapsamlı biçimde değerlendirilmesini gerektirir.
Buradaki bilgiler herhangi bir çocuk için tanı, bireysel değerlendirme veya terapi önerisi niteliğinde değildir. Çocukların konuşma ve iletişim özellikleri bireysel olarak farklılık gösterebilir.